شهر هوشمند سیرجان
پنجشنبه 27 مهر 1396 الخميس 29 محرم 1439 Oct 19 2017

تاریخچه
سابقه پیدایش این شهر به روایتی به زمان خسرو فرزند بلاش اشکانی و به روایتی به زمان هارون الرشید می رسد.

سیرجان یا سیرگان یا شهریجان ابتدا در محل قلعه سنگ در 9 کیلومتری جنوب شرق محل فعلی سیرجان بنا گردیده و چنان چه مورخان ثبت کرده اند دارای حصار محکم و هشت دروازه بوده است ، که این خود اهمیت و وسعت شهر را در روزگار گذشته نشان می دهد.

این شهر تا قرن چهارم هجری یعنی زمان حکومت خلفا مرکز ولایت کرمان بوده است. در روایات تاریخی آمده است مردم آن غنی ، ثروتمند و اکثرا تاجر بوده اند. و از جمله محصولات آن نیز غله ، پنبه و خرما بوده است.
شهر قدیم سیرجان در اواخر قرن هشتم هجری (796) ایدکو ویران شد و مردم آن به باغ میمند انتقال یافتند که این محل نیز در حمله افغان ها ویران گشت. و از 210 سال پسش مردم در محل فعلی سیرجان سکونت گزیدند . این محل که به واسطه احداث قناتی توسط میرزا سعید کلانتر ، سعید آباد نام گرفته بود ، به تدریج توسعه و گسترش یافت.

 

شهر سیرجان

سیرجان ازجمله شهرستان های مهم و حائز اهمیت استان کرمان است که روزگاری مرکزیت این استان را نیز دارا بود ، شهرستان سیرجان که بر سرراه های کرمان، شهربابک ، یزد ، بندرعباس و رفسنجان قراردارد ، ازشمال به شهرستان های رفسنجان و شهربابک ،ازشمال شرق به شهرستان بردسیر ، ازشرق به شهرستان بافت ،ازجنوب به استان هرمزگان و ازغرب به استان فارس محدود می شود.

میزان بارندگی این شهرستان با ۱۷۳۵ مترارتفاع ازسطح دریا در سال های معمولی ۱۵۵ میلی متر است. شهرستان سیرجان با وسعتی قریب ۱۶۳۱۵ کیلومتر مربع دارای دو بخش (مرکزی و پاریز ) ،۳ شهر (پاریز ، زیدآباد ، سیرجان ،پاریز ، هماشهر،بلورد ، خواجو شهر و نجف شهر ) و ۴ دهستان (شریف آباد ، گلستان ، محمودآباد سید و چهارگنبد ) و از نظر وسعت نیز چهارمین شهرستان استان است.


رود های مهم این شهرستان عبارتند از:
تنگوئیه ، حسین آباد و گیوه دری و کوه های مهم آن عبارتند از: تنبور، کم بری ، کویز، خواجویی
جمعیت شهرستان بر پایه سرشماری سال ۹۰ برابر ۲۶۷۶۹۷ نفر است که ۱۹۷۶۲۷ نفر درنقاط شهری و ۶۷۲۷۶ نفر در مناطق روستایی و ۹۰۹ نفر به صورت غیرساکن زندگی می کنند
سیرجان ازجمله پایگاههای مهم عشایری به شمار میرود که از این جهت نیز ریشه در تاریخ دارد. سیرجان تاریخی سرشار ازفراز وفرود های مختلف دارد و قلعه سنگ آن از پایمردی مردمانش دربرابر بیدادگری ایدکوبرلاس حکایت می کند /همچنین این شهرستان ازجمله پایگاه معتبر یکی از صنایع دستی مهم یعنی شیرکی پیچ (نوعی گلیم ) است که به سراسر جهان صادر می شود

مردان و زنان فرزانه ای که ازاین دیار برخاستند به این شهرستان وجاهت فرهنگی نیز بخشیدند ، بزرگانی چون مرزبان سیرجانی ، محمد حسین زیدآبادی(پیغمبردزدان) ،مطیعا، صهبا، حاج بنان،محسنی ها، وبلاخره استاد باستانی پاریزی و روانشاد طاهره صفارزاده

جغرافیا

وسعت این شهرستان 18481 کیلومتر مربع است.که شامل 40/12 درصد مساحت استان کرمان بوده ودر مقایسه با مساحت کل کشور 45/1 درصد از آن را تشکیل می دهد.سیرجان در 186 کیلومتری شهر کرمان قرار دارد .از شمال به شهرستان های کرمان و رفسنجان از جنوب به بافت و حاجی آباد از مشرق به شهرستان های بم و کرمان و از مغرب به نیریز فارس محدود است.ارتفاع آن از سطح دریا 1735متر بوده ودر عرض جغرافیایی 29 درجه و27 دقیقه وطول جغرافیایی 55 درجه و 40 دقیقه از نصف النهار گرینویچ قرار گرفته است.

جمعیت آن حدود 240000هزار نفر می باشد. براساس آمارگیری روستایی جهاد سازندگی سیرجان این شهرستان در سال 1360 دارای 791 ده 168 مزرعه تابع و 122 مزرعه مستقل بوده است . شهرستان سیرجان دارای شیب ملایمی از شرق به غرب یا از ارتفاعات به سوی کفه نمک می باشد.سطح این شیب از 0.02 تا 0.005 و در شهر حدود 0.007 تا 0.01 است.دشت سیرجان با وسعتی در حدود 13700 کیلو متر مربع و دشت ابراهیم آباد 6583 کیلو متر مربع بین 1500 و 2000 متر ارتفاع دارد. مرتفع ترین دشت های ایران قسمتی از همین دشت سیرجان است.که به نام دشت ابراهیم آباد خوانده می شود.

آب وهوا

آب و هوای استان کرمان به علت وسعت منطقه وجود پستی و بلندی ها و شرائط اقلیمی در نواحی مختلف کاملا متفاوت است.نواحی شمال و شمال غربی و مرکزی آن دارای آب و هوای خشک و معتدل و در نواحی جنوبی وجنوب شرقی دارای آب و هوای گرم ونسبتا مرطوب است.آب و هوای سیرجان نیمه بیابانی است. در تابستان نسبتاً گرم وخشک و در زمستان سرد و در بهار همراه با بارندگی است. منشا اصلی بارندگیهای این شهرستان، توده هوای غربی و اثر هوای مرطوب اقیانوس هند است.بیشتر رودخانه های شهر سیرجان فصلی و سیلابی هستند. و در موقع ریزش باران جریان مییابند.به این نوشته که از آمار نامه استان کرمان آورده شده و درباره یکی از رودخانه های این شهرستان است توجه فرمایید :
رود خانه گیوه دری از کوهستان پاریز و بارچی سرچشمه گرفته و پس از مشروب نمودن اطراف در حدود ناصریه به طرف جلگه سرازیر می شود. این رود در مواقع بارندگی زیاد ایجاد سیلاب کرده قراء رفسنجان را تهدید می نماید. رودخانه مزبور پس از عبور از رفسنجان در دهستان نوق به نام رود خانه شور معروف شده به کویر بافق منتهی می شود.

 

پوشش گیاهی

آب و هوای بیابانی و نیمه بیابانی این منطقه و کمی ریزش باران و بادهای موسمی و گاه اختلاف شدید درجه حرارت باعث عدم پوشش گیاهی ممتد در این منطقه می باشد.پوشش مناطق کوهستانی سیرجان را اغلب درختانی مانند بنه و درختچه های بادام کوهی (بادام بش)- ارچن- زارچ (زرشک)- کوشترک- تربنگ و بوته هایی مانند عسلان (سریشو)- خار(درمون)تشکیل میدهد.پوشش این مناطق در گذشته ممتد و پیوسته بوده اما در اثر بریدن این درختچه ها توسط مردمک به منظور تهییه هیزم برای سوخت زمستانی همچنین دیمه کاری و استفاده ممتد برای چرای دام پوشش گیاهی این منطقه را کاهش داده است.در حد فاصل منطقه کوهستانی و جلگه ای این شهرستان درختچه های قیچ می رویند. گیاهان این منطقه متنوع و از تیره ها و گونه های مختلف و متعدد تشکیل شده که به حدود 1000 نوع می رسند.در اثر کمی ریزش باران و نبود رطوبت کافی گیاهان این منطقه دارای برگ های ریز و بریده بریده و حتی گاهی فاقد برگ می باشند. نباتات شوره زار دارای ساقه گوشتی بوده وبعضی دیگر برگهای بسیار ریز دارند و یا برگ آن ها خشک به نظر می رسد.در نواحی جنوبی سیرجان که منطقه ای شوره زار و کویری است درخت هایی مانند گز- کسور و گیاهانی شوره- قاصدک و خارخسک دیده می شود.

 

موقعیت کوه ها

در شهرستان سیرجان دو رشته کوه در امتداد چین خوردگی های زاگرس می باشند وجود دارد.رشته کوههای شرقی سیرجان که از جنوب یزد و شمال شرقی سیرجان می گذرد و شامل ارتفاعات کوه پنج با ارتفاع 3064 متر، چهل تن، بید خوان و لاله زار است. در جنوب این رشته کوه دشت سیرجان و شهربابک واقع شده است.
رشته کوه های غربی سیرجان که دنباله کوههای زاگرس هستند از جنوب غربی سیرجان می گذرند.و شامل کوههای خواجویی و قطرو می باشند. این کوه ها حد فاصل دشت سیرجان و دشت قطرو هستند .کوه آتشفشانی فعالی در سیرجان دیده نمی شود.

 

کشاورزی

با توجه به وضع خاک و آب وهوا نوع زراعت در نواحی مختلف استان کرمان متفاوت است.در نواحی گرمسیری خرما مرکبات حنا و وسمه ودر نواحی معتدل و سردسیر پسته و انواع درختان میوه سردسیری به عمل می آید.بزرگترین محدودیت و مشکل کشاورزی در این استان کمبود آب است.کمی بارندگی در این منطقه باعث گردیده است که زراعت ها بیشتر به صورت آبی است .به طوری که زراعت دیم تنها در نواحی سرد سیر وکوهستانی آنهم در سال هایی که بارندگی نسبتا خوب داشته باشد میسر می گردد. مهمترین محصول کشاورزی سیرجان پسته می باشد که از شهرت جهانی برخوردار بوده وهر ساله به کشورهای امریکا،و کشورهای اروپایی و آسیایی صادر می گردد.

 

معادن

سیرجان از نظر معدن و صنعت از پیشگامان استان کرمان به شمار می رود ، این اعتبار بیشتر ناشی ازوجود معادن غنی فولاد ، گل گهر ، و کارخانجات واقع در منطقه ویژه اقتصادی است. این شهرستان از نظر منابع کانی بسیار غنی می باشد .معدن سنگ آهن گل گهر –معادن مس -معادن غنی سنگ مرمر و سنگ چینی- نمک طعام -آهک -شن – ماسه وگچ...

 

صنعت

احداث کارخانه سیمان و آجر سفال ومنطقه ویژه اقتصادی که به تولید روغن نباتی نوار چسب فوم تلویزیون و...انبار کالا وترانزیت آن به اقصی نقاط ایران و جهان به اهمیت این شهرستان افزوده است.

 

سوغات

مسقطی:نوعی شیرینی بسیار خوشمزه و چسبناک و معطرمی باشد که طرفداران زیادی دارد.مسقطی سیرجان در نوع خود بی نظیر است.

قاووت:که عوام آن را "قوتو"می گویند.پودری است قهوه مانند که از ترکیب وساییدن تخم خرفه –بذر کتان-تخم کاهو-گشنیز-سیاه دانه-هل باد-هل رسمی-جو بو داده-خشخاش و مقدار کافی شکر به دست می آید.این مخلوط جهت تقویت سر وچشم واعصاب تهیه می شود.وبا آن از مهمانان خود پذیرایی می کنند. وجود آن در شب شش زایمان و ایام نوروز از ضروریات هر خانواده سیرجانی است.قاووت را می توان به صورت خشک و یا با آب جوش میل کرد.

 

فرهنگ و هنر

سیرجان از لحاظ فرهنگ و ادب در جایگاه مناسبی قرار گرفته است و مردان و زنان کارامد زیادی را به این مرزبوم تقدیم کرده است که میتوان به شخصیتهای شهیری از جمله محمد ابراهیم باستانی یاریزی.طاهره صفار زاده.محمد حسن زیدابادی(نبی السارقین) و...اشاره کرد از شاعران و نویسندگان جوان سیرجان میتوان مرتجا.محمد آذرگون و...را نام برد.

 

آثار باستانی و دیدنی

- قلعه سنگ:

قلعه سنگ سیرجان قلعه ای است بزرگ از سنگ و همچون دژی تسخیر ناپذیز است که حوادث بی شمار تاریخی را از سر گذرانده است. قلعه سنگ به همراه منبر زیبای سنگی و هنرمندانه اش که در سال 789 ه. ق. در سنگی یک پارچه شکل گرفته است که بسیار جالب و دیدنی است.قلعه سنگ در حقیقت ارگ نظامی شهر بوده و منبر سنگی آن متعلق به دوره سلطان احمد مظفری که از امرای آل مظفر بوده.این منبر از سنگ تراشیده و حدود 2 تن وزن دارد .در این قلعه آثار ساختمانی زیادی وجود دارد که از جمله انبار مخروبه و پلکان های سنگی و منبر سنگی زیبای آن را می توان نام برد.این قلعه به صورت ویرانه ای بسیار عظیم بر روی تپه ای در جنوب سیرجان مشاهده می شود.که دارای جایگاه های مختلف مانند دختر نشین،شاه نشین،منبر سنگی،سوراخ حلال و حرام،(عوام معتقدند که هر کس بتواند از این سوراخ تنگ عبور نماید حلال زاده ودر صورت عدم توانایی در عبور ازاین معبر حرام زاده می باشد!)زندان،پله های سنگی و...می باشد که متا سفانه مورد بی مهری قرار گرفته وهر ساله رو به ویرانی بیشتر می رود.

- شاه فیروز سیرجان:

شاه فیروز گنبد هشت پایه ای است که با آجرهای به طول و عرض 29 سانتی متر و ضخامت 5 سانتی متر به طرز زیبایی ساخته شده است. این گنبد که بر تپه سنگی سیاه بنا شده است آتشکده یا آتشگاهی در عهد ساسانی بوده است. در این بنا طاق درگاهها جناقی می باشد. و طرز ساخت آن شباهت به بنا های دوره اسلام دارد. ولی بیشتر به نظر میرسد که بر شالوده یک آتشکده بنیاد شده است.سقف گنبد نیز دو لایه دارد. گریشمن می نویسد : برج مقدس آتشکده فیروز آباد که گروه مومنان با آتش مقدس آتشکده در زیر گنبد آتشگاه در ظرفی آتش بر می افروختند.و زیر گنبد فیروز حفره ای در سنگ تراشیده که طول و عرض 0.4 در 1.5 متر وعمق آن 0.4 است که احتمالا آتشدان بوده است.

- باغ سنگی:

شاهکار درویش خان اسفندیاری که با وجود محرومیت از شنیدن و حرف زدن با تخیل قوی خود باغی با درختان خشک و میوه های سنگی به وجود آورد که با ساخت فیلمی بر همین اساس توسط کار گردان پرویز کیمیاوی و نمایش در جشنواره های مختلف جهانی به شهرتی جهانی دست یافت.

-منزل شوکت سعیدی

-باد گیر های چپقی

-امامزاده احمد

-امامزاده علی

-کویر یا دریاچه نمک

-یخدان های دو قلو

-کوره هوفمان

نیز از سایر آثار fاستانی این شهرستان می یاشد.

      شرکت معدنی وصنعتی گل گهر